Koltukta On Beş Dakika
Bruxelles Korner · Doç. Dr. Yeşim Sırakaya
Bir hastane bekleme salonunu gözünüzün önüne getirin. On kişi oturuyor; dokuzunun başı ekrana eğik. Onuncusu telefonunu evde unutmuş, belli ki. Önce duvardaki afişi okuyor, sonra ayakkabısının bağcığıyla ilgileniyor, en sonunda sandalyesinde huzursuzca kıpırdanıp saatine bakıyor. Hiçbir şey yapmadan geçen on dakika, ona bir saat gibi geliyor olmalı.
Bu sahneyi her gördüğümde 2014 yılında Science dergisinde yayımlanan, derslerimde de sık sık başvurduğum bir deneyi hatırlarım. Virginia Üniversitesi'nden Timothy Wilson ve ekibi, katılımcılardan sade bir odada, telefonsuz ve kitapsız biçimde 6 ile 15 dakika arasında yalnızca kendi düşünceleriyle kalmalarını istemişti. Odada bir de düğme vardı: Basan kişi kendine hafif bir elektrik şoku veriyordu. İşin ilginç yanı, bu katılımcılar şoku daha önce denemiş ve ondan kurtulmak için para bile vereceklerini söylemişlerdi. Yine de erkeklerin üçte ikisi, kadınların ise dörtte biri o kısa sürede en az bir kez düğmeye bastı. Hatta biri, istatistiklerin dışında tutulmak zorunda kalınacak kadar ısrarcıydı: 190 kez.

İlk okuyuşta insan gülümsüyor. Biraz düşününce gülümseme yerini rahatsız edici bir soruya bırakıyor: Kendi zihnimizle baş başa kalmak neden bu kadar zor?
Sessizlik aslında sessiz değil
Dışarıdan gelen uyaranlar kesildiğinde beyin dinlenmeye geçmiyor; tersine, nörobilimcilerin "varsayılan mod ağı" adını verdiği bir sistem hareketleniyor. Bu ağ geçmişi yeniden tartıyor, geleceği prova ediyor, yarım kalmış hesapları önümüze seriyor. Harvard'dan Matthew Killingsworth ile Daniel Gilbert, 2.250 kişiden gün içinde anlık veri topladıkları çalışmada, uyanık geçirdiğimiz zamanın neredeyse yarısında zihnimizin o an yaptığımız işten uzaklaştığını göstermişti. Daha önemlisi, bu gezinti çoğu zaman keyifsiz bir ruh hâliyle birlikte görülüyordu.
Yani koltukta oturduğumuz o boş anlar, aslında hiç de boş değil. Ertelediğimiz bir telefon, cevabını vermediğimiz bir e-posta, adını koymaya cesaret edemediğimiz bir kırgınlık… Gün boyu meşguliyetin gürültüsüyle bastırdığımız ne varsa, sessizlik çöktüğünde sesini yükseltiyor. Kaygı dediğimiz şey çoğu zaman bu iç sesin ta kendisi.
"Boş durmak ayıp" kültürü
İşin bir de toplumsal tarafı var. Columbia, Georgetown ve Harvard'dan araştırmacıların 2017'de yaptığı çalışmalar, özellikle bazı toplumlarda yoğunluğun bir statü göstergesine dönüştüğünü ortaya koydu: "Çok meşgulüm" demek, bir bakıma "aranan, değerli biriyim" demenin kibar yolu hâline geldi. Christopher Hsee ve meslektaşları ise ilginç bir çelişkiye dikkat çekmişti: İnsanlar aylaklıktan hoşlanmıyor ama meşgul olmak için de bir gerekçeye ihtiyaç duyuyor. Gerekçe olmadığında boş kalmayı seçen katılımcılar, en zayıf bir bahane bulduklarında hareketi tercih ediyor; meşgul olanlar ise, bu meşguliyet kendilerine dayatılmış olsa bile, kendilerini daha iyi hissediyordu.
Bir örgüt psikoloğu olarak iş yerlerinde bu tablonun izlerini sıkça görüyorum. Akşam dokuzda gelen mesaja hemen dönmeyen çalışanın içini kemiren suçluluk, toplantı aralarında bile bir şeyler yetiştirme telaşı, "verimli" olmadığımız her saati kayıp sayan iç muhasebe… Değerimizi yalnızca ürettiğimizle ölçmeye başladığımızda, hiçbir şey yapmamak kaçınılmaz olarak bir tehdit gibi algılanıyor.
Bu noktada bulunduğum yerden küçük bir not düşmek isterim. Belçika, son yıllarda çalışanların mesai dışında iş iletişiminden uzak durabilmesini güvence altına almaya yönelik düzenlemeler yapan Avrupa ülkelerinden biri oldu. Komşu Hollanda'da ise "niksen", yani bilinçli olarak hiçbir şey yapmamak, bir süredir kendine özgü bir yaşam pratiği olarak konuşuluyor. Bunlar mucize reçeteler değil elbette; ama boş zamanın bir eksiklik değil, bir ihtiyaç olduğunu kabul eden bir bakışın işaretleri.
Peki ne yapabiliriz?
İyi haber şu: Kendi zihnimizle kalabilmek, çalıştırıldıkça güçlenen bir beceri. Birkaç somut öneri:
1. Küçük dozla başlayın. Günde üç dakikayla yola çıkın. Telefonu başka bir odaya bırakın, bir zamanlayıcı kurun ve oturun. Huzursuzluk geldiğinde kaçmak yerine onu fark edin: "Şu an sıkılıyorum, şu an aklıma iş geldi." Bir hafta sonra süreyi beş dakikaya çıkarın.
2. Düşünmeye "malzeme" hazırlayın. Wilson'ın ekibinin sonraki çalışmaları, insanlara oturmadan önce düşünebilecekleri hoş konular belirlemelerinin, örneğin güzel bir anıyı ya da planladıkları bir yolculuğu seçmelerinin, bu deneyimi hem kolaylaştırdığını hem de daha keyifli hâle getirdiğini gösterdi. Zihne boş bir sahne değil, iyi bir senaryo verin.
3. Kaygıyı bir mesaj gibi okuyun. Sessizlikte beliren düşünceleri bir kâğıda yazın, sonra ikiye ayırın: Bir adım atılması gerekenler ve sadece kabul edilmesi gerekenler. İlk gruptakilere küçük bir eylem planı yapın. İkinciler için yapılacak tek şey çoğu zaman onları duymuş olmak.
4. Gözlerinize yumuşak bir odak verin. Çevre psikolojisinde Kaplan'ların "dikkat onarımı" kuramı, ağaçlar, su, gökyüzü gibi doğal manzaraların zihni yormadan meşgul ettiğini öne sürüyor. Bomboş bir duvara bakmak zor geliyorsa, pencere kenarına geçin ya da kısa ve amaçsız bir yürüyüşe çıkın.
5. Aylaklığı takvime yazın. Kulağa çelişkili geliyor, biliyorum. Ama "hiçbir şey" için ayrılmış on beş dakikalık bir blok, suçluluk duygusunu baştan etkisizleştiriyor. Yöneticilere ayrıca bir çağrım var: Toplantılar arasına beş dakikalık nefes payları koyun ve bunu ilk siz kullanın. Ekipler, söylenenden çok görülene uyar.
Son olarak bir hatırlatma: Ara sıra hissedilen bu huzursuzluk son derece insani. Ancak sessiz anlarda beliren kaygı uykuyu bozacak, günlük işleyişi zorlaştıracak bir yoğunluğa ulaşıyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek almak en doğru adım olacaktır.
Bekleme salonundaki o onuncu kişiye dönersek… Belki de o gün, telefonunu unuttuğu için şanslıydı. Kim bilir, on dakikalık o rahatsızlığın sonunda kendine dair uzun zamandır duymadığı bir şeyi duymuş olabilir.

























































Yorum Yazın
Facebook Yorum