KARTAL-EJDERHA SATRANCINDA YENİ HAMLELER

KARTAL-EJDERHA SATRANCINDA YENİ HAMLELER

Tonyukuk BORAN

            Jeopolitik, jeostratejik gibi terimler ile sık karşılaşılmakla beraber genel olarak anlamlandırmakta sıkıntı yaşanmaktadır. Jeo ön eki kendinden sonra gelen kelime ile coğrafyanın beraber ve etkileşimli olarak incelenmesini ifade eder. Örnek olarak jeopolitik dendiğinde coğrafyanın politika ile beraber değerlendirilmesini gerektirir. Uluslararası olayları incelerken sürekli olarak en azından ülkelerin coğrafyalarının canlandırılması olayları daha anlaşılır kılacaktır.

            Eylül ayında gerçekleşen; gelecekte oluşturabileceği etkiler açısından kritik olabilecek üç olay medyada yeterince yer bulmamıştır. Bunlardan birincisi; ABD ile Venezüella (05 Eylül 2025) arasında başlayan askeri gerginlik, ikincisi Nepal'de hükümetin istifası ile sonuçlanan gösteriler (08 Eylül 2025) ve son olarak ise Trump'ın Afganistan'dan Bagram Hava Üssünü talep etmesi (21 Eylül 2025) olmuştur.

Harita-1 Venezüella, Nepal ve Afganistan'ın Konumları (Kaynak: http://cografyaharita.com )

            ABD'nin 2021'in Ağustos ayında çok hızlı bir biçimde Afganistan'dan çekilmesini, Trump sürekli ve acımasız bir şekilde eleştirmiştir Uluslararası ortamda bu kadar hızlı bir çekilmenin müttefik ülke ve halklar üzerinde ABD imajı açısından yıkıcı bir etki oluşturmuştur. Jeostratejik olarak Orta Asya, Pakistan, İran ve Çin'in batısını etki altına alabilecek bir konumda olan Bagram ve Kandahar Üslerinden de feragat etmiştir. Trump'ın Bagram Üssünü tekrar talep etmesinin en temel nedeni aşağıda haritadan anlaşılmaktadır.

Harita-2 Bagram Üssü'nün konumu (Kaynak: https://www.aljazeera.com)

            Nepal, Çin ile Hindistan arasında sıkışmış ve denize bağlantısı olmayan bir ülke konumundadır. Eylül ayı başlarında Çin yanlısı hükümetin birçok sosyal medya platformunu ülke çapında kapatması nedeni ile başlayan ve gençlerin yüksek katılım gösterdiği protesto gösterilerinde 70'ten fazla kişinin hayatını kaybetmiştir. Gösterilerin büyümesi üzerine hükümet istifa etmiştir. Cumhurbaşkanı tarafından 5 Mart 2026 tarihine seçim yapılacağı açıklanmış olsa da halen gerginlik devam etmektedir.

            Venezüella-ABD gerilimi ise yıllardır devam etmektedir. Ancak ABD'nin türlü gerekçeler ile askeri müdahalenin bu kadar sık dile getirilmesi ve ABD'nin hatırı sayılır bir güç yığması dikkat çekicidir. Venezüella; 303 milyar varil petrol rezervi ile dünyanın en büyüğüdür. En yakın takipçisi 267 milyar varil ile Suudi Arabistan'dır. Petrol fiyatlarının düşük olmasına rağmen; Venezüella'nın 1996 yılında petrol ihracatının en üst seviyeye ulaşmıştır. Venezüella'nın 28 milyonluk nüfusunun petrol ve diğer kaynaklar nedeni ile refah içinde yaşaması gerekirken ABD'nin uzun yıllardır süren politikalarının da etkisi ile hiper enflasyon ile uğraşmaktadır. Anti emparyalist ve Anti ABD politikalar izleyen Hugo Chavez’in başa geçtiği 1999 yılından itibaren petrole ilişkin sektörleri kamulaştırması gerilimleri artırmıştır. Ancak 2022 yılında Ukrayna-Rusya Savaşı’nın başlaması ile petrol arzının artırılması ve dolayısıyla fiyatların düşürülmesi amacı ile ABD talebi ile görüşmelerin de yapılması çıkarların ön planda olduğunu göstermektedir.

            ABD yıllardır Güney Amerika'yı kendi etki alanı olarak görmektedir. Dünyadaki hiçbir ekonomik ve siyasi gücün bölgeye girmesine müsaade etmemesi Güney Amerika ülkelerinin yer altı kaynaklarını ağırlıklı olarak ABD şirketleri tarafından işletilmesini sağlamaktadır. Güney Amerika halklarının refahına karşı bir suikast olarak tanımlanabilir. Ayrıca yönetimleri ve hatta sınırları kendi istediği gibi değiştirdiği (Panama ülkesinin kuruluşu buna güzel bir örnektir.) dikkate alınmalıdır. Trump tarafından başkan seçilir seçilmez Panama Kanalı’nın Çin tarafından kontrol edildiği yönündeki söyleminin nedeni; Kanal giriş ve çıkışlarında bulunan ve buna yönelik hizmet veren Balboa ile Cristóbal limanlarını işleten Panama Ports Company’nin Hong Kong merkezli Hutchison Ports şirketine ait olmasıdır. Ayrıca Çin merkezli firmalar tarafından bölgedeki yatırımların artması da ABD tarafından Çin’in bir hamlesi olarak görülmüştür. Ayrıca; ABD’nin mevcut Güney Amerika politikasında; BRICS’in kurucu üyesi olan Brezilya’ya karşı Arjantin’i bir güç olarak desteklemesi ve olumlu ilişkiler kurması dikkat çekicidir.

Venezüella ile başlayan sürecin hemen ardından Nepal iç karşışıklığı ve ABD'nin Afganistan'dan üs talep etmesi ile devam etmesi ilginçtir. Venezüella'nın Çin ilişkilerine karşılık ABD'nin Venezüela'yı askeri olarak tehdit etmesi, devamında Çin yanlısı olan Nepal hükümetinin düşmesi ve Afganistan'dan üs talep edilmesi ABD-Çin satrancında ABD'nin hamlesi olarak gözükmektedir.