EVRİM GEÇİREN TARİKATLAR VE CEMAATLAR

İnsanlık tarihi boyunca dinler, yalnızca inanç sistemleri oluşturmakla kalmamış, aynı zamanda bu inançları yorumlayan, temsil eden ve zaman zaman kendi çıkarları doğrultusunda kullanan kurumsal yapılar da meydana getirmiştir. Ne yazık ki din adına hareket ettiğini söyleyen bazı insanlar, zaman içerisinde dinin özünde bulunan ahlakÎ ilkelerden uzaklaşarak inancı bir otorite, nüfuz ve kazanç aracına dönüştürmüşlerdir. İşte mistik hareketlerin, tasavvuf anlayışlarının ve çeşitli dinî reform hareketlerinin ortaya çıkışında bu çarpıklıklara duyulan tepkinin önemli bir yeri vardır. Aslında bu hareketlerin önemli bir kısmı, dinin özüne karşı değil, din adına oluşturulan istismar düzenlerine karşı bir itirazdır. Başka bir ifadeyle, inancın kendisini değil, inancı kendi iktidarının aracı hâline getiren anlayışı sorgulamışlardır. Dinî otoritenin dogmatizmine, ruhban sınıfının ayrıcalıklarına, servetin belli ellerde toplanmasına ve insanların inançları üzerinden yönetilmesine karşı insanın vicdanını, ahlakını ve bireysel sorumluluğunu öne çıkarmışlardır.

Bu itirazın tarihsel örneklerini farklı coğrafyalarda ve dinî geleneklerde görmek mümkündür. İslam tarihinde Ebu Zer el-Gıfârî, servetin belli ellerde toplanmasına, toplumsal adaletsizliğe ve yöneticilerin ayrıcalıklı hayatlarına karşı çıkışıyla dikkat çeker. Onun itirazı, dinin yalnızca ibadetlerden ibaret olmadığını, aynı zamanda adalet ve toplumsal sorumluluk gerektirdiğini hatırlatan güçlü bir ahlaki duruştur. Hallac-ı Mansur, inanç ve hakikat ilişkisi üzerinden dönemin dinî otoritesiyle karşı karşıya gelmiş; Şeyh Bedreddin ise toplumsal adalet, eşitlik ve ortak yaşam düşünceleriyle tarihsel bir muhalefet örneği oluşturmuştur. Elbette bu isimlerin düşünceleri ve mücadeleleri birbirinden farklıdır. Ancak hepsinde mevcut dinî veya siyasi otoritenin sorgulanmasına imkân veren bir düşünsel damar bulunmaktadır.

Hristiyanlık tarihinde Martin Luther'in Katolik Kilisesi'nin dinî otoritesine, endüljans uygulamalarına ve dinî gücün ekonomik çıkarlara alet edilmesine yönelik itirazları da benzer bir sorgulamanın örneğidir. Aziz Francis'in yoksulluk ve sade yaşam vurgusu da kilisenin zenginliği ve dünyevÎ gücü karşısında farklı bir ahlakÎ tavrı temsil eder. Yahudi geleneğinde ise Amos ve Yeremya gibi peygamberlerin dinî törenlerin arkasına saklanan adaletsizliği, yoksulların ezilmesini ve dinî ikiyüzlülüğü eleştirmeleri aynı ahlaki itirazın başka bir görünümüdür.

Türk tasavvuf tarihi açısından meseleye baktığımızda Hoca Ahmet YesevÎ, Hacı Bektaş VelÎ, MevlÂna ve Anadolu erenlerinin düşünce dünyasında insan sevgisi, hizmet, alçak gönüllülük, paylaşma ve ahlakÎ olgunlaşma gibi değerlerin önemli bir yer tuttuğunu görürüz. Bu anlayışta insanın değeri makamıyla, servetiyle veya toplumsal konumuyla değil, ahlakıyla ve davranışlarıyla ölçülür. Tasavvufun idealinde insan önce kendi nefsini terbiye etmeli, ardından topluma karşı sorumluluklarını yerine getirmelidir. Burada iki temel sorumluluk öne çıkar: Birincisi insanın kendi nefsini, hırslarını, kibrini ve çıkar duygusunu terbiye etmesidir. İkincisi ise toplumsal hayattaki yanlışlıklara, haksızlıklara ve adaletsizliklere karşı ahlakÎ bir tavır geliştirmesidir. Dolayısıyla gerçek anlamda irfan sahibi bir insan yalnızca kendi iç dünyasını güzelleştirmekle yetinemez; çevresindeki insanların acılarına, yoksulluğuna ve uğradığı haksızlıklara da kayıtsız kalamaz. Tasavvufun bu yönüyle yalnızca bireysel bir arınma yolu değil, aynı zamanda toplumsal bir sorumluluk anlayışı olduğu söylenebilir. İnsanlara hizmet etmek, yoksulun yanında durmak, ihtiyaç sahibine yardım etmek, haksızlık karşısında susmamak ve gücünü başkalarının istismarı için kullanmamak bu anlayışın ahlaki temelini oluşturur.

Ancak bugün geldiğimiz noktada ciddi bir paradoksla karşı karşıyayız. Bir zamanlar din adına oluşturulan otoriteye karşı insanın vicdanını ve özgürlüğünü savunan bazı yapılar, bugün kendileri yeni birer otoriteye dönüşmüş durumdadır. Başlangıçta eleştirdikleri dinî istismarın, ekonomik ayrıcalığın ve siyasi bağımlılığın benzerlerini kendi bünyelerinde üretmektedirler. Nefsi terbiye etmek iddiasıyla yola çıkanlar, başkalarının iradesini kontrol etmeye; insanları özgürleştirmesi gereken yapılar, onları kendilerine bağımlı hâle getirmeye başlamıştır. Şeyh efendi, efendi hazretleri, mürşit veya benzeri unvanlar etrafında oluşturulan sorgulanamaz otoriteler, kimi yapılarda bireyin aklını ve iradesini ikinci plana itmektedir. Şeyhin söylediğinin sorgulanmadığı, verilen talimatın tartışılmadığı, dinî bilginin belli kişilerin tekelinde tutulduğu bir ortamda artık irfandan değil, otorite bağımlılığından söz etmek gerekir. Üstelik mesele yalnızca fikrî ve dinî otoriteyle de sınırlı değildir. Zaman içerisinde bazı tarikat ve cemaat yapıları ekonomik açıdan büyümüş, vakıflar, şirketler, ticari kuruluşlar ve çeşitli ekonomik ilişkiler üzerinden büyük bir sermaye gücüne ulaşmıştır. Böylece manevi arınma ve dünyaya karşı mesafeli durma iddiasıyla ortaya çıkan bazı yapılar, kapitalist ekonomik düzenin içerisinde önemli aktörlere dönüşmüştür. Daha da düşündürücü olan, bu ekonomik gücün çoğu zaman toplumun en yoksul kesimlerinden toplanan bağışlar, himmetler ve çeşitli yardımlar üzerinden oluşturulmasıdır. Bir zamanlar zenginin karşısında yoksulun hakkını savunması beklenen yapılar, kimi örneklerde yoksulun elindekine talip olmaya başlamıştır. Yoksula yardım etmek yerine yoksulun inancını ve iyi niyetini ekonomik bir kaynağa dönüştüren bir anlayış ortaya çıkmıştır. Böylece başlangıçta servet birikimine ve dünyevi iktidara itiraz eden anlayış, zaman içerisinde kendi servetini ve iktidarını oluşturmuştur. Yoksulluğu ortadan kaldırmayı değil, yoksulların sadakatini ve bağlılığını sürdürmeyi önceleyen bir düzen meydana gelmiştir.

Siyasi iktidarlarla kurulan ilişkiler de bu dönüşümün önemli bir parçasıdır. Haksızlık karşısında söz söylemesi, yöneticileri adalete davet etmesi ve gerektiğinde iktidara itiraz etmesi gereken bazı dinî yapılar, zamanla siyasi iktidarların yanında konumlanmayı tercih etmektedir. Çünkü ekonomik ve siyasî güç birbirini beslemektedir. İktidara yakınlık ekonomik imkânları artırırken ekonomik güç de siyasî nüfuz sağlamaktadır. Böylece manevî otorite, siyasî ve ekonomik bir güce dönüşmektedir. Oysa bir düşüncenin, hareketin veya inanç sisteminin ahlakî değeri, iktidarla kurduğu yakınlıkla değil, iktidar karşısında koruyabildiği ilkelerle ölçülür. Haksızlık yapan kendi tarafındansa susan, başkasından hesap sorarken kendisini sorgulanamaz gören, yoksula sabrı öğütlerken kendisi lüks içinde yaşayan bir anlayışın tasavvufla, irfanla veya ahlakla açıklanması mümkün değildir. Burada asıl sorulması gereken soru şudur: Nefsi terbiye etmek için ortaya çıkanlar, kendi nefislerini ne zaman ve nasıl kaybettiler? Bu çarpık düzenin önüne geçmek için öncelikle insanın kendi aklına, iradesine ve vicdanına sahip çıkması gerekir. Hiçbir insan başka bir insanın mutlak otoritesi altında yaşamamalıdır. Hiçbir şeyh, mürşit, din adamı veya cemaat lideri sorgulanamaz değildir. İnsan, inancını da düşüncesini de kendi aklı ve bilgisiyle değerlendirebilmelidir. İlim, irfan, feraset ve eleştirel düşünce, insanı istismardan koruyan en önemli araçlardır. Dinî bilginin belli kişilerin veya grupların tekelinde tutulmasına izin verilmemelidir. İnsanlar okumalı, araştırmalı, karşılaştırmalı ve sorgulamalıdır. Çünkü cehaletin olduğu yerde istismar kolaylaşır; sorgulamanın olmadığı yerde otorite kutsallaştırılır. Bir insanın kendi iradesini başka bir insana teslim etmesi, manevi olgunlaşma değil, irade kaybıdır.

İkinci önemli sorumluluk ise devlete düşmektedir. Hukuk devleti, vatandaşlarının inanç özgürlüğünü korumakla yükümlü olduğu kadar, bu özgürlüğün istismar edilmesini önlemekle de sorumludur. Hiçbir dinî yapı hukukun üzerinde olamaz. Hiçbir cemaat veya tarikat ekonomik, siyasî ya da toplumsal ayrıcalıklar elde ederek denetim dışı bir güç odağına dönüşmemelidir. Kamu kaynakları, eğitim kurumları, ticarî faaliyetler ve toplumsal yardımlar şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri çerçevesinde denetlenmelidir. Burada önemli olan insanların inanç ve örgütlenme özgürlüğünü ortadan kaldırmak değil, inanç üzerinden kurulan istismar düzenlerini engellemektir. Devletin görevi insanların neye inanacağına karar vermek değil, herkesin inancını özgürce yaşayabileceği, hiç kimsenin başka bir insanın inancını sömürerek güç kazanamayacağı hukuki düzeni sağlamaktır. Unutulmamalıdır ki tasavvufun temel iddialarından biri insanın nefsini yenmesidir. Nefsini yenemeyen bir insanın başkalarına manevi rehberlik etmesi de tartışmalıdır. Kendisi servet, makam, itibar ve iktidar hırsından kurtulamamış birinin insanlara dünyadan el etek çekmeyi öğütlemesi büyük bir çelişkidir. İnsanı Allah'a, hakikate, vicdana veya ahlaka yaklaştırdığını iddia eden hiçbir anlayış, insanın aklını ve iradesini elinden almamalıdır. Gerçek irfan, insanı bir başkasına bağımlı kılmak değil, kendi ayakları üzerinde durabilecek ahlakî olgunluğa ulaştırmaktır.

Sonuç olarak, tasavvufun ve mistik düşüncenin tarihsel anlamı, yalnızca belli ritüelleri yerine getirmek, bir şeyhe bağlanmak veya belirli kıyafetleri taşımak değildir. Asıl mesele insanın kendisiyle hesaplaşması, haksızlığa karşı çıkması, yoksulun yanında durması ve hiçbir gücün karşısında hakikatten vazgeçmemesidir. Bir zamanlar iktidarın, servetin ve dinî istismarın karşısında bir itiraz olarak ortaya çıkan anlayışların, bugün iktidar ve servet sahipleriyle aynı safta yer alması, üzerinde ciddi biçimde düşünülmesi gereken tarihsel bir çelişkidir. Çünkü isyanın amacı yeni bir iktidar kurmak değil, yanlış olanı ortadan kaldırmaktır. Eğer bir hareket, karşı çıktığı düzenin aynısını kendisi kuruyorsa artık o hareketin adı değişmiş, fakat temsil ettiği zihniyet değişmemiş demektir. Tasavvufun gerçek ölçüsü şeyhin kerametleri değil, insanın ahlakıdır. İrfanın ölçüsü bağlıların sayısı değil, ortaya koyduğu bilgidir. Maneviyatın ölçüsü toplanan servet değil, insanlığa sunulan hizmettir. İnsanları kulluğa, itaate ve bağımlılığa mahkûm eden değil; akla, bilgiye, özgürlüğe ve ahlaka yönelten her düşünce değerlidir. Aksi hâlde manevi bir yol olarak başlayan yolculuk, dünyevi bir iktidar mücadelesine dönüşmekten kurtulamaz.