Hata nedir? Ne değil dir ? Neden yapılır? Hatalar insanlar İçin tekrarlanmaması gereken yapılan yanlışlardır. İnsanlar hatalarından ders çıkartmaya çalışırlar. Bir hata yapıldı diye, tekrarlanmaz mı ? Bir hatadan insanlar ders çıkardılar mı? Bu konuyu anlamak İçin, bir çok açıdan analiz gözlüklerimizi takmalıyız. Tarihi açıdan hatalar tekrarlandı mı diye bakmalıyız, psikolojik açıdan neden hata yapıldığını, sosyolojik açıdan da hataların toplumda yankıları neler olduğu dikkat etmeliyiz.
Hataları, hata yapmamıza neden olan sorunları anlamak, incelemek için kriminolojiye ihtiyacımız olacak. Örnek almak gerekirse, herkesin bildiği, yakın tarihimizin büyük kara lekesi olan Holokost an(1941-1945 arasında, Avrupa'nın büyük kısmında, Naziler tarafından soykırıma uğrayan Yahudi toplumun acı tarihi) söz edelim. Günümüzde, bir çok insana, bu olayların tekrarlanması mümkün mü diye sorsak ? imkansız diyeceklerdir. Gerçekten imkansız mı ? Artık insanlar kendi kendilerine düşünebilecek hale geldiler mi ? Asla yönetimin başına Hitler gibi bir adamı çıkartmayacaklar mı ?
İngiliz Ron Jones adındaki bir tarihi profesörü, demokratik toplulukların bile faşizme bağışıklı olmadıklarını göstermeyi amaçlamış "üçüncü Hare" adında bir deney yapmıştır. Mukayeseli Dünya Tarihi" dersinin bir parçası olarak Nazi Almanyası konusunda lise ikinci sınıf öğrencileri üzerinde yürütüldü. Deney, Palo Alto, California'daki Cubberley High School'da gerçekleştirildi. Jones, "Üçüncü Hare" adını verdiği bir hareket başlattı. Deneyde, öğrencilerin nasıl disiplin, otorite ideolojisine saplandıklarını, totaliter bir rejim gibi davranmaları, ve nasıl diktatörlüğe kolayca düşebildiklerini ispat etti. Liderleri ise öğretmenleriydi.
Bu deney sosyoloji, ve sosyal bilim alanlarında birçok kez analize edildi.
Görüldüğü gibi, mutlakiyet XIV. Louis'de, Otoriteryenizm 1960ların Frankist İspanya'sında, Totalitarizm Sovyet Birliğinde, Diktatörlükte Nazi Almanya'sında kalmadı. Bu rejimleri İnşa eden insan oğludur. Ve insanlar yaşadıkça, o rejimlerin var olma mümkünatı vardır.
Derya SOYSAL
