Dieudonné M’bala M’bala: provokatör, özgür, berrak zihinli ve ressam

Dieudonné M’bala M’bala ile özel söyleşi

Söyleşi: Kadir Duran – Bruxelles Korner

“Best Of”: 40 yıl mizah, 40 yıl fırtına

Fransa ve Belçika’da gösterileri sık sık yasaklanan Dieudonné M’bala M’bala, yasaklara meydan okumayı sürdürüyor. Temsil ve gösterileri, çoğu zaman militan grupların baskısıyla ya da valilik (prefecture) kararları sonrasında iptal ediliyor. İki yıl daha elektronik kelepçeyle takip altında olmasına rağmen, mümkün olduğunda hareket ediyor; farklı Fransız ve Belçika şehirlerinde sahneye çıkmanın yollarını arıyor.

Engellere rağmen yaratıcı, ulaşılabilir ve berrak bir çizgide kalıyor. Brüksel’de buluşmamızda, kariyerine dair güncel gelişmeleri ve dünyaya bakışını, sansürsüz bir dille; kahkaha ile düşüncenin kesiştiği bir yerde anlattı. Bu söyleşide, hâlâ tutkulu, meraklı ve yeni kuşağa bir şeyler aktarma arzusunda olan bir sanatçıyla karşılaşıyoruz.

Söyleşi sırasında ona şu cümleyi de araya sıkıştırdım:

“Önünüzde hâlâ zaman var; güncel jeopolitik sorunları sahneye taşıyan daha uluslararası bir gösteri üretmeniz mümkün.”

O, yarı ironik yarı filozof bakışıyla gülümsedi. Ve söyleşi başladı.

KD: Merhaba Dieudonné, bu özel söyleşiyi kabul ettiğiniz için teşekkür ederim.

Dün yeni gösteriniz Best Of ile sahnedeydiniz; en büyük skeçlerinizi ve sahne anlarınızı yeniden bir araya getiriyorsunuz. Solo kariyerinizde otuz yılın, Élie Semoun ile ilk on yılı da sayarsak kırk yıllık sahne hayatınızın bir özeti gibi.

Ama Brüksel’e gelmeden önce bile Valenciennes gösterisinin, CRIF’e yakın bazı grupların baskısıyla iptal edildiğini gördük. Yıllar geçse de taciz ve baskının sürdüğü hissi var.

D: Evet, neredeyse bir gelenek oldu. (gülümser)

“Özgürlüğün bedeli yüksektir; ama bence bir komedyen özgür olmalıdır. Devletin ‘resmî’ komedyeni diye bir şey yoktur. Kralın soytarısı bile kralı rahatsız etmelidir; yoksa komik değildir.”

Fransa’da adımın afişte görünmesi bile bazı çevreleri harekete geçirmeye yetiyor; gösteri tamamen yasal olsa bile. Yirmi yıldır aynı ağlar: dernekler, lobiciler, gazeteciler… Ama her seferinde seyirci orada. En güzel yanıt bu.

Şikâyet etmiyorum: Bu hâlâ rahatsız ettiğimi, hâlâ canlı olduğumu, kahkahamın satın alınmadığını gösteriyor. Bu Best Of da aslında bunun kutlaması: kırk yıl direniş, mizah ve özgürlük.

“Kölenin kahkahası efendiyi korkutur”

KD: Beni sizde etkileyen şey, hâlâ yaşayan en büyük sanatçılardan biri olmanız.

Birçok isim artık yok; yaşayanlar arasında, gerçek bir söz özgürlüğünü temsil eden ender isimlerdensiniz. Elbette genç yetenekler var ama mizah çok değişti. Eskiden gruplara, devletlere saldırılırdı. Bugün daha çok bireyler hedef alınıyor.

D: Evet, mizah değişti. Daha bireysel, daha steril hâle geldi.

Fransa’da birçok genç komedyen insanlarla alay ediyor; herkes gülüyor ama kariyerleri çok kısa oluyor. Promosyonu da aynı medya, aynı mecra, aynı “hamiler” sağlıyor.

Oysa sistemin parçası olmayı reddeden şehirlerde, bölgelerde olağanüstü sanatçılar var. Mesela bir taklitçiyle çalıştım: Jamel Caibou, kuşağının belki de en iyisi. Ama “patlamayacak”, çünkü sisteme uymuyor.

Kültür, tıpkı adalet ya da basın gibi, propaganda aracına dönüştü. İktidarın “mafya”sı, özgür sanatçıların yükselmesini istemez.

“Bir sanatçı özgür olmalıdır”

KD: Yani sizce “yönlendirilebilir” sanatçılar mı tercih ediliyor?

D: Kesinlikle. Medyada da aynı mantık var:

Bir medya kuruluşu bir milyardere aitse, editoryal çizgisi de vardır. Hatta “muhalif” görünen sanatçılar bile buna uymak zorunda kalıyor.

Ama seyirci farkı hissediyor. Kırk yıldır reklamsız, televizyonsuz salon dolduruyorum. İnsanlar evet, gülmek için geliyor; ama daha çok özgür bir üslubu yeniden bulmak için geliyor. Komedyen özgür değilse artık sanatçı değildir; “kahkaha memuru”dur.

“Kendi şartına gülebilmek, özgürlüktür”

KD: Sıklıkla ağır, siyasi, hatta trajik konulara giriyorsunuz. Acıyı kahkahaya nasıl çeviriyorsunuz?

D: Bir gün Aimé Césaire bana şunu demişti:

“Siyah acısına gül; dünyayı rahatsız edeceksin.”

Ben afro-Avrupalıyım: Babam Afrikalı, annem Avrupalı. İçimde sömürgeciliğin ve köleliğin tarihi var. Kölenin kahkahası efendiyi korkutur. İnsan kendi hâline gülebilmeyi başardığında özgürleşir. Yaşadıklarımız karşısında çoğu zaman geriye tek bir silah kalır: kahkaha.

“Türkiye, özgürlüğün sığınağı”

KD: Birkaç yıl önce Türk vatandaşlığı almak istediğinizi söylemiştiniz. Neden Türkiye?

D: Evet, kesinlikle. Bu fikir, benim için çok önemli bir isim olan dostum Stéphane Blet sayesinde doğdu.

Türkiye’de yaşıyordu, Türkçe konuşuyordu ve İstanbul’da bir kültür merkezi kurmuştu. Birlikte, Avrupa’da artık her şey ideolojik kontrol altında olduğu için, özgür bir Fransız kültürünü koruyacak bir yer hayal ediyorduk.

Türkiye, bizim gözümüzde, özellikle siyonizm meselesi ve ifade özgürlüğü tartışmalarında, hâlâ nefes alınabilen bir alanı temsil ediyordu. Avrupa’da bazı şeyleri söylemek artık mümkün değil. Orada, daha mümkündü.

“Stéphane Blet ile Istanbul adlı bir albüm yaptık; çünkü orada kaydettik. Ve bazı konularda, politik olarak Türkiye’de Fransa’ya kıyasla daha fazla özgürlük vardı.”

Ne yazık ki Stéphane Blet’in ölümüyle bu dinamik söndü. Oğlum Türkiye’de kaldı ama ivme kırıldı.

(Stéphane Blet, virtüöz piyanist ve tartışmalı bir figürdü; Fransa’da antisemitizm ve masonluk karşıtı söylemler nedeniyle mahkûm edilmişti. 2022’de Cenevre’de, dairesinin balkonundan düşerek yaşamını yitirdi; olay “intihar” olarak nitelendirildi. Müzikal mükemmeliyet ile radikal ideolojik angajman arasında giden yolu, Dieudonné üzerinde derin izler bırakmıştı.)

KD: Türk mizahı Fransız mizahından çok farklı değil mi?

D: Elbette farklı. Ama komedinin evrensel biçimleri de var:

Jest, beden dili, ritim… Bunlar herkese konuşur. Louis de Funès’e bakın; mimikleri ve enerjisiyle güldürürdü. Çeviriye gerek yok.

KD (gülümseyerek): Charlie Chaplin gibi… Konuşmadan güldürüyordu. Hatta konuşmaya başlayınca daha az başarılı oldu derler!

D: (kahkaha) Aynen öyle.

“Kralın soytarısından Cumhuriyetin ressamına: Dieudonné”

Sahnedən resme: “İdari sanat”

KD: Sürekli mahkûmiyetler, sansür, yasaklar… Bu sizi resme mi itti?

D: Evet. Bu mahkûmiyetler beni paradoksal biçimde özgürleştirdi.

Konuşmam yasaklandıkça ben de resim yapmaya karar verdim. 37 mahkûmiyetimi, valilik yasaklarını, kararları, para cezalarını, hatta adli tebligatları bile sanat eserine dönüştürmeye başladım. Bunlar benim yeni “ham maddelerim”.

Kâğıtları yapıştırıyorum, üst üste bindiriyorum, bazen yakıyorum, bazen altın mürekkeple işliyorum. Her tuval bir cezayı anlatıyor; ama aynı zamanda bir direnişi. Buna “idari sanat” diyorum: Devlet ile sanatçı arasında bir diyalog. Bir eser iki kez imzalanmış oluyor: biri vali tarafından, biri benim tarafımdan. (güler)

KD: Hem ironik, hem de güçlü bir sembol.

D: Evet. Beni susturmak isteyen sisteme karşı gücü geri alma biçimi bu.

O belgeler beni ezmek istiyordu; şimdi beni besliyorlar. Estetik, politik ve hatta ruhsal nesnelere dönüşüyorlar. Her hüküm, bir yaratım eylemine dönüşüyor.

Şu an bir sergi dizisi hazırlıyorum: önce Paris, sonra Dubai; ama özellikle Türkiye’de sergilemeyi istiyorum. Bu ülkeyle çok güçlü bir bağ hissediyorum. Orada eserlerimi sansürsüz, ideolojik filtresiz gösterebilirim.

Türkiye’de sanatın, hâlâ kutsalla ve içsel özgürlükle doğrudan bir ilişkisi var. Rahatsız etse bile sanatçıya saygı duyulduğunu düşünüyorum. Ve söz canlı: inançtan, politikadan, hafızadan bahsettiğinizde hemen kriminalize edilmiyorsunuz.

Hayalim, İstanbul’da; Doğu ile Batı arasında, tarihle yüklü bir yerde sergi açmak. Türk izleyicinin bu belgeleri başka bir gözle görmesini istiyorum: artık “adli kanıt” olarak değil, bir dönemin tanıklığı olarak.

Dünyaya bakış

KD: Belçika’da da, başka yerlerde de siyaset sağa kayıyor. Bu küresel evrime dair bakışınız nedir?

D: Dünya radikal biçimde değişiyor. Bir döngünün sonunu görüyoruz: Batı’nın tek kutuplu hâkimiyeti dönemi kapanıyor.

On yıllar boyunca birkaç ülke — ABD ve Batı Avrupa — dünyaya kendi vizyonunu, değerlerini, ekonomisini, ahlakını dayattı. Ama bu çağ bitiyor.

Çok kutuplu bir döneme giriyoruz: Türkiye, Rusya, Çin, Hindistan, Brezilya, Güney Afrika… Yeni denge kutupları bunlar. Bu sadece siyasi bir değişim değil; medeniyet ölçeğinde bir kırılma. Bu ülkeler, kendi kodlarıyla, değerleriyle, tarihleriyle var olmak istiyor.

Afrika da özgürleşiyor. Paris’in ya da Brüksel’in onayını beklemiyor. Kıtada Çin, Rusya ya da Türkiye ile ortaklıklar görüyoruz — yatırım, inşa, ticaret; ama “kolonileştirmeden”, ders vermeden. Daha pragmatik, karşılıklı çıkar temelli bir ilişki; suçluluk ya da sömürge borcu üzerine kurulu değil.

Türkiye’ye bakın: bir denge gücü oldu. Ne tamamen Batı’ya ait, ne tamamen Doğu’ya. Moskova’yla, Pekin’le, Tahran’la konuşuyor; Afrika’yla da. Sadece piyasaları değil, medeniyetleri anlayan bir aktör. Afrikalılar bunu hissediyor: bir saygı, bir tanınma var.

Yeni bir dünya açılıyor — sadece “beyaz dünyanın” hükmettiği bir dünya olmaktan çıkan bir dünya. Ve bu her şeyi değiştiriyor.

Afrika’daki Türk yatırımcıları iyi tanıyorum. Osmanlı İmparatorluğu Akdeniz havzasında zaten vardı; bu yüzden bu yeniden canlanma ilginç. İlişki çok daha “kazan-kazan”. Kültürel tahakküm ya da demokrasiyi dayatma yok. Hoşgörü ve saygı temelli bir ilişki.

Avrupa ise farkında değil ama — ahlaken, siyaseten, ruhen — çöküyor. Artık işlemeyen bir modelin kalıntıları üzerinde yaşıyor. Avrupa başkentleri açık hava müzesi gibi, ama nefesini, inancını, yaratıcılığını kaybetti.

Kaddafi’nin ölümü bir dönüm noktasıydı. Sadece bir rejimin çöküşü değil; pan-Afrika projesinin yıkımıydı. Onunla birlikte, birleşik, özerk ve bağımsız bir Afrika fikri bombalandı. Ve Laurent Gbagbo’nun — demokratik biçimde seçilmiş bir liderin — dünya önünde aşağılanışını görünce, Afrikalılar şunu anladı: Batı demokrasisi bir hâkimiyet aracına dönüşebiliyor.

KD: O sırada orada mıydınız?

D: Evet. 2011’de NATO bombaları altında Libya’daydım, Afrikalı sanatçılardan oluşan bir kolektifle birlikte.

“Hayır” demek için oradaydık. Avrupa ülkelerinin, “sivilleri koruma” bahanesiyle Afrika’yı yeniden bombalamasının artık kabul edilemez olduğunu söylemek için.

O gün şunu anladım: İnsan hakları söylemi bir perdeydi. Arkasında boru hatları, kaynaklar, kontrol vardı.

Bugün halklar artık saf değil. Afrika başka tarafa bakıyor. Özellikle gençler, Avrupa’yla kopmaktan korkmuyor. Afrika’nın; Türk, Çin, Rus, Arap… ama vesayet altında olmayan bir geleceğini hayal ediyorlar. Dünyanın gerçek değişimi bu: Halklar kendi sesini geri alıyor.

Élie Semoun: dostluk, korku ve pişmanlık

KD: Élie Semoun’dan sık söz ediyorsunuz. Kırk yıl sonra bu dostluktan ne kaldı?

D: Çok sevgi ve çok pişmanlık. Élie hayatımın bir parçası.

Genç başladık, birlikte büyüdük; başarıyı, kahkahayı, zorluğu yaşadık. Onu hep bir kardeş gibi sevdim.

Ama korktu; bunu anlayabiliyorum. Sistem onu korkuttu. Davaları, mahkûmiyetleri, medyatik linci gördü ve şunu dedi:

“Ben onun gibi bitirmek istemiyorum.”

İnsani bir refleks.

Bir keresinde sinemada — Alain Chabat — şöyle bir şey söylemişti. Ben onunla Astérix: Mission Cléopâtre yaptım.

“Fas’ta çekim yapıyorduk, bana dedi ki:
‘Bir antisemitin karşısında kendimi Yahudi hissediyorum; bir siyonistin karşısında kendimi antisemit hissediyorum.’”
Bunu komik bulmuştum; Yahudi olmasına rağmen aşırı siyonistlere sert eleştiriler yöneltebiliyordu ve Gazze’de yaşananları “katliam” olarak nitelendiriyordu.

Ona kızmıyorum. Çünkü aslında biliyor. Benim bir canavar olmadığımı biliyor. Bana bir kez üstü kapalı şunu da söyledi: “Çok erken haklıydın.”

Bir gün birlikte yeniden sahneye çıkarsak, bu kahkahayla kalbin barışması olur. Güzel bir sembol olurdu.

KD: Teşekkürler, Dieudonné.

D: Ben teşekkür ederim, Kadir. Gerçekten memnun oldum.

Editör notu

Bu söyleşi, Dieudonné’nün Best Of gösterisi kapsamında Brüksel’den geçtiği sırada gerçekleştirilmiştir. Sanatçı, kırk yıllık kariyerini mizah, provokasyon ve özgürlük ekseninde değerlendirirken; dünyaya bakışını, Türkiye’yle kurduğu bağı, resim çalışmalarını ve Élie Semoun’la ilişkisini sadakat, pişmanlık ve umut arasında anlatmaktadır.

(Aimé Césaire: Fransız şair; Antiller’den, kölelik geçmişi olan bir aileden gelen bir entelektüel. Dieudonné’ye “Siyah acısına gül; dünyayı rahatsız edeceksin” dediği aktarılmaktadır.)

Entretien exclusif avec Dieudonné M’bala M’bala

Propos recueillis par Kadir Duran – Bruxelles Korner

Dieudonné M’bala M’bala : provocateur, libre, lucide et peintre

“Best Of” : 40 ans d’humour, 40 ans de tempêtes

Interdit de spectacle en France et en Belgique, Dieudonné M’bala M’bala continue de défier les interdits.
Ses représentations sont souvent annulées sous la pression de groupes militants ou à la suite de décisions préfectorales.
Sous bracelet électronique pour encore deux ans, il se déplace néanmoins dès qu’il le peut, tentant de se produire dans différentes villes françaises et belges.

Malgré les obstacles, il reste créatif, disponible et lucide.
Lors de notre rencontre, il m’a accordé une interview sans filtre, entre rire et réflexion, pour donner des nouvelles de sa carrière artistique et partager sa vision du monde.
On y découvre un artiste toujours passionné, curieux, et désireux de transmettre à la nouvelle génération.

Durant l’interview, je lui ai glissé :

« Vous avez encore un peu de temps devant vous pour produire un spectacle plus international, qui mettrait en scène les grandes problématiques géopolitiques actuelles. »

Il a souri, avec ce regard mi-ironique, mi-philosophe.
Et l’entretien a commencé.

KD : Bonjour Dieudonné, merci d’avoir accepté cet entretien exclusif. Vous étiez hier sur scène avec votre nouveau spectacle Best Of, qui retrace vos plus grands sketchs et moments de scène.

Un retour sur trente ans de carrière en solo, et quarante ans de scène si l’on compte les dix premières années avec Élie Semoun.

Mais avant même votre arrivée à Bruxelles, le spectacle de Valenciennes a été annulé, sous la pression de certains groupes proches du CRIF. On a l’impression que, malgré les années, le harcèlement continue.

D : Oui, c’est devenu presque une tradition. (sourire)

« La liberté coûte cher, et je pense qu’un comédien doit être libre.
Il n’y a pas d’humoriste d’État, ça n’existe pas.
Même le bouffon de la cour du roi doit déranger le roi, sinon ce n’est pas drôle. »

En France, il suffit que mon nom apparaisse pour que certains groupes s’agitent, même quand le spectacle est parfaitement légal.
Ce sont les mêmes réseaux depuis vingt ans : associations, lobbyistes, journalistes.
Mais à chaque fois, le public est là. Et c’est ça, la plus belle réponse.

Je ne me plains pas : ça prouve que je dérange encore, que je suis vivant, que mon rire n’a pas été acheté.
Et finalement, ce Best Of est une célébration de tout ça : quarante ans de résistance, d’humour et de liberté.

« Le rire de l’esclave fait peur au maître »

KD : Ce qui m’intéresse chez vous, Dieudonné, c’est que vous êtes, à mes yeux, l’un des plus grands artistes encore vivants. Beaucoup ne sont plus là, mais parmi les vivants, vous êtes l’un des derniers à incarner une vraie liberté de ton.

Bien sûr, il y a de jeunes talents, mais le rire a beaucoup changé. Avant, on attaquait des groupes, des États. Aujourd’hui, on attaque les individus.

D : Oui, le rire a changé. Il s’est individualisé, aseptisé. En France, beaucoup de jeunes comédiens se moquent des gens, et tout le monde rit, mais ce sont des carrières très courtes.

La promotion est assurée par les mêmes médias, les mêmes mécènes, les mêmes circuits.
Pourtant, il existe des artistes exceptionnels dans des villes ou des régions qui refusent de se vendre.
J’ai travaillé avec un imitateur, Jamel Caibou, sans doute le meilleur de sa génération, mais il ne “percera” jamais : il n’entre pas dans le système.

La culture, comme la justice ou la presse, est devenue un outil de propagande.
La mafia du pouvoir n’a aucun intérêt à voir émerger des artistes libres.

« Un artiste doit être libre »

KD : Donc, selon vous, on préfère des artistes “maniables” ?

D : Exactement. C’est la même logique que pour les médias : un média appartient à un milliardaire, donc il a une ligne éditoriale. Même les artistes “subversifs” doivent s’y conformer.

Mais le public, lui, sent la différence. Depuis quarante ans, sans publicité ni télévision, je remplis les salles.
Les gens viennent pour rire, oui, mais surtout pour retrouver une liberté de ton.
Un comédien doit être libre, sinon ce n’est plus un artiste, c’est un fonctionnaire du rire.

« Rire de sa propre condition, c’est être libre »

KD : Vous abordez souvent des sujets graves, politiques, parfois tragiques. Comment parvenez-vous à transformer la douleur en rire ?

D : C’est Aimé Césaire qui m’a dit un jour :

« Ris de la souffrance noire, tu vas déranger le monde. »

Je suis afro-européen : africain par mon père, européen par ma mère.
Je porte en moi l’histoire de la colonisation et de l’esclavage.
Le rire de l’esclave fait peur au maître.
Quand on parvient à rire de sa propre condition, on devient libre.
Face à tout ce qu’on subit, il ne reste souvent qu’une arme : le rire.

"La Turquie, un refuge de liberté"

KD : Il y a quelques années, vous aviez déclaré vouloir prendre la nationalité turque. Pourquoi ce choix ?

D : Oui, absolument. Cette idée m’est venue grâce à mon ami Stéphane Blet, un grand pianiste français qui a beaucoup compté pour moi.

Il vivait en Turquie, parlait turc, et avait fondé un centre culturel à Istanbul.
Ensemble, nous rêvions d’un lieu où préserver une culture française libre, car en Europe, tout est désormais sous contrôle idéologique.

La Turquie représentait, à nos yeux, un espace encore libre — notamment sur la question du sionisme et de la liberté d’expression.
En Europe, il n’est plus possible de dire certaines vérités. Là-bas, si.

« Nous avons fait un album avec Stéphane Blet intitulé Istanbul, puisque nous l’avons enregistré là-bas.
Et puis, politiquement, il y avait plus de liberté en Turquie qu’en France sur certains sujets. »

Malheureusement, avec la mort de Stéphane Blet, cette dynamique s’est éteinte.
Mon fils est resté en Turquie, mais l’élan s’est brisé.

(Stéphane Blet, pianiste virtuose et figure controversée, fut condamné en France pour antisémitisme et propos antimaçonniques. Il est décédé à Genève en 2022 dans des circonstances qualifiées de “suicide”, après une chute du balcon de son appartement. Son parcours, entre excellence musicale et engagement idéologique radical, avait profondément marqué Dieudonné.)

KD : L’humour turc est très différent du français, non ?

D : Oui, bien sûr, mais il existe des formes universelles de comédie. Le geste, la gestuelle, le rythme, tout cela parle à tout le monde.

Regardez Louis de Funès : il faisait rire simplement par ses mimiques et son énergie. Pas besoin de traduction.

KD (souriant) : Oui, un peu comme Charlie Chaplin, finalement : il faisait rire sans dire un mot. Et d’ailleurs, il a eu moins de succès dès qu’il s’est mis à parler !

D : (rires) Exactement.

« Dieudonné, le bouffon du roi devenu peintre de la République »

De la scène à la peinture – “L’art administratif”

KD : Vous avez souvent été condamné, censuré, interdit. Cela vous a poussé vers la peinture ?

D : Oui. Ces condamnations m’ont paradoxalement libéré.

Puisqu’on m’interdisait de parler, j’ai décidé de peindre.
J’ai commencé à transformer mes 37 condamnations, mes arrêtés préfectoraux, mes jugements, mes amendes et même mes convocations judiciaires en œuvres d’art.
Ce sont mes nouvelles “matières premières”.

Je les colle, les superpose, les brûle parfois, ou les rehausse à l’encre dorée.
Chaque toile raconte une sanction, mais aussi une résistance.
J’appelle cela “l’art administratif” : un dialogue entre l’État et l’artiste.
Une œuvre signée deux fois — par le préfet et par moi. (rires)

KD : C’est à la fois ironique et profondément symbolique.

D : Oui, c’est une manière de reprendre le pouvoir sur le système qui voulait me faire taire. Ces documents voulaient m’écraser. Aujourd’hui, ils me nourrissent.

Ils deviennent des objets esthétiques, politiques, spirituels.
Chaque jugement devient un acte de création.

Je prépare actuellement une série d’expositions : d’abord à Paris, puis à Dubaï, et j’aimerais surtout la présenter en Turquie.
Je ressens un lien très fort avec ce pays. Là-bas, je pourrais montrer mes œuvres sans censure, sans filtre idéologique.

En Turquie, l’art garde encore un rapport direct avec le sacré, avec la liberté intérieure.
On y respecte l’artiste, même s’il dérange. C’est ce que j’aime profondément.
Et puis, c’est un pays où la parole reste vivante : on peut encore évoquer la foi, la politique, la mémoire, sans être immédiatement criminalisé.

Mon rêve, c’est d’exposer à Istanbul, dans un lieu chargé d’histoire, entre Orient et Occident.
Je veux que le public turc voie ces documents d’un autre œil : non plus comme des preuves judiciaires, mais comme des témoins d’une époque.

Regards sur le monde

KD : En Belgique, comme ailleurs, la politique glisse à droite. Quel regard portez-vous sur cette évolution mondiale ?

D : Le monde change radicalement. On assiste à la fin d’un cycle : celui de la domination unipolaire occidentale.

Pendant des décennies, une poignée de pays — les États-Unis et l’Europe de l’Ouest — ont imposé leur vision du monde, leurs valeurs, leur économie, leur morale.
Mais cette époque touche à sa fin.

Nous entrons dans une ère multipolaire, où d’autres puissances se lèvent : la Turquie, la Russie, la Chine, l’Inde, le Brésil, l’Afrique du Sud… Ce sont les nouveaux pôles d’équilibre.
Ce n’est pas seulement un changement politique, c’est un basculement civilisationnel.
Ces nations veulent exister autrement, selon leurs codes, leurs valeurs, leur histoire.

L’Afrique, elle aussi, s’émancipe. Elle n’attend plus le feu vert de Paris ou de Bruxelles pour agir.
Sur le continent, on voit désormais des partenariats avec la Chine, la Russie ou la Turquie — des pays qui viennent investir, construire, échanger, sans coloniser ni donner de leçons.
C’est une relation plus honnête, plus pragmatique, basée sur les intérêts mutuels, pas sur la culpabilité ou la dette coloniale.

Regardez la Turquie : elle est devenue une puissance d’équilibre.
Elle n’appartient ni totalement à l’Occident ni totalement à l’Orient.
Elle dialogue avec Moscou, Pékin, Téhéran, mais aussi avec l’Afrique.
C’est un acteur qui comprend les civilisations, pas seulement les marchés.
Et ça, les Africains le ressentent : il y a une forme de respect, de reconnaissance.

C’est un nouveau monde qui s’ouvre — un monde qui ne soit plus uniquement dominé par le monde blanc.
Et cela change tout.

Je connais bien les investisseurs turcs en Afrique. Il y a une vieille histoire : l’Empire ottoman était déjà présent dans le bassin méditerranéen.
C’est donc intéressant de voir ce renouveau. C’est une relation complètement différente, beaucoup plus gagnant-gagnant.
Il n’y a aucune volonté de domination culturelle ni d’imposer la démocratie.
C’est une relation basée sur la tolérance et le respect.

L’Europe, elle, ne s’en rend pas compte, mais elle s’effondre — moralement, politiquement, spirituellement.
Elle vit sur ses ruines, sur un modèle qui ne fonctionne plus.
Les grandes capitales européennes ressemblent à des musées à ciel ouvert, mais elles ont perdu le souffle, la foi, la créativité.

La mort de Kadhafi a été un tournant. Ce n’était pas seulement la chute d’un régime : c’était la destruction d’un projet panafricain.
Avec lui, c’est l’idée même d’une Afrique unie, autonome et indépendante qui a été bombardée.
Et quand on a vu tomber Laurent Gbagbo, élu démocratiquement, humilié devant le monde entier, les Africains ont compris : la démocratie occidentale n’est qu’un instrument de domination.

KD : Vous étiez sur place, à ce moment-là ?

D : Oui. J’étais en Libye, sous les bombes de l’OTAN, avec un collectif d’artistes africains.

Nous étions là pour dire non.
Pour dire qu’en 2011, il n’était plus acceptable que des pays européens bombardent encore le continent africain sous prétexte de “protéger les civils”.

Ce jour-là, j’ai compris que le discours des droits de l’homme n’était qu’un paravent.
Derrière, il y avait les pipelines, les ressources, le contrôle.

Aujourd’hui, les peuples ne sont plus dupes. L’Afrique regarde ailleurs.
Les jeunes, surtout, n’ont plus peur de rompre avec l’Europe.
Ils rêvent d’un avenir africain, turc, chinois, russe, arabe… mais pas d’un avenir sous tutelle.

C’est ça, le vrai changement du monde : les peuples reprennent leur voix.

Élie Semoun : entre amitié, peur et regrets

KD : Vous évoquez souvent Élie Semoun. Quarante ans après vos débuts ensemble, que reste-t-il de cette amitié ?

D : Beaucoup d’amour et beaucoup de regrets. Élie, c’est une partie de ma vie.

On a commencé jeunes, on a grandi ensemble, on a connu le succès, les rires, les galères.
Je n’ai jamais cessé de l’aimer comme un frère.

Mais il a eu peur, et je peux le comprendre. Le système lui a fait peur.
Il a vu les procès, les condamnations, le lynchage médiatique, et il s’est dit :

“Je ne veux pas finir comme lui.”

C’est humain.
Je me souviens d’une phrase d’un Juif au cinéma, Alain Chabat.
J’avais réalisé avec lui Astérix : Mission Cléopâtre.

« On avait tourné au Maroc et il m’a dit :
“Je me sens juif quand je suis devant un antisémite, et je me sens antisémite quand je suis devant un sioniste.” »
Cela m’a fait rire, parce qu’il était juif et très critique envers les ultra-sionistes qui commettent aujourd’hui ce massacre à Gaza.

Je ne lui en veux pas. Parce qu’au fond, je sais qu’il sait.
Il sait que je ne suis pas un monstre.
Et il m’a déjà dit, à demi-mot : “Tu avais raison trop tôt.”

Si un jour on remonte ensemble sur scène, ce sera une réconciliation du rire et du cœur.
Ce serait un beau symbole.

KD : Merci, Dieudonné.

D : Merci à vous, Kadir. Ce fut un vrai plaisir.

Note de la rédaction :

Entretien réalisé à Bruxelles à l’occasion du passage de Dieudonné pour son spectacle Best Of, retraçant quarante ans de carrière entre humour, provocation et liberté.
L’artiste évoque ici sa vision du monde, son rapport à la Turquie, à la peinture et à Élie Semoun entre fidélité, regrets et espoir.

( Aimé Césaire, Un poète français, un Antillais descendant d'esclaves qui a dit à Dieudonné "rire  de la souffrance noire, tu vas déranger le monde")