1881: Tunus işgal edilirken Mithat Paşa teslim edildi — İki olay, aynı diplomatik hesap
Fransa’nın Tunus’ta himaye yönetimi kurması ile Mithat Paşa’nın İzmir’de Fransız korumasından çıkarak Osmanlı makamlarına teslim olması arasında yalnızca birkaç gün vardı. Fransız diplomatik yazışmaları, bu iki gelişmenin birbirinden bağımsız ele alınamayacağını gösteriyor. Ancak siyasi bağlantı ile kesinleşmiş bir takas anlaşmasını birbirinden ayırmak gerekiyor.
Kadir Duran | Bruxelles Korner
Bir tarafta egemenliği daraltılan Tunus, diğer tarafta yabancı bir konsoloslukta korunma arayan eski bir Osmanlı sadrazamı… Mayıs 1881’de Akdeniz’in iki yakasında yaşananlar, Avrupa’nın sömürge siyasetiyle Osmanlı sarayındaki iktidar mücadelesini aynı diplomatik gündemde buluşturdu.
Bu hikâyeyi anlamak için önce birkaç yıl geriye gitmek gerekiyor.
1876–1877: Anayasanın ardından gelen kopuş
Mithat Paşa, Osmanlı Devleti’nin anayasal yönetime geçişinde öne çıkan isimlerden biriydi. Sultan Abdülaziz’in tahttan indirilmesinde rol almış, ardından Kanun-ı Esasi’nin hazırlanması için çalışmıştı. II. Abdülhamid’in tahta çıkışını izleyen süreçte yeniden sadrazam oldu; anayasa 23 Aralık 1876’da ilan edildi.
Fakat anayasanın ilanı, sarayla sadrazam arasındaki siyasi mücadeleyi bitirmedi. Yönetim yetkileri ve devletin geleceği konusundaki anlaşmazlıklar derinleşti. Mithat Paşa, 5 Şubat 1877’de görevinden alınarak yurt dışına sürüldü. Daha sonra Osmanlı ülkesine dönmesine izin verildi ve yeniden valilik görevlerine getirildi.
1881 baharı: Fransa’nın hedefindeki Tunus
Tunus, Osmanlı Devleti’ne bağlı olmakla birlikte geniş bir özerkliğe sahipti. Fransa ise Cezayir’in doğusundaki bu ülkeye doğru nüfuzunu genişletmek istiyordu.
1881 baharında sınır bölgesindeki Krumir aşiretleriyle bağlantılı çatışmalar, Fransız askerî müdahalesinin gerekçesine dönüştürüldü. Yerel bir güvenlik meselesi, büyük güçlerin bölgesel hesapları içinde işgale açılan kapı oldu. Fransa’nın hedefleri, Avrupa devletlerinin tutumları ve Tunus yönetiminin müdahaleyi engelleme kapasitesinin zayıflığı bir araya geldi.
12 Mayıs 1881: Bardo’da egemenliğin daralması
Fransız askerî baskısı altındaki Tunus Beyi Muhammed Sadık Bey, Bardo Antlaşması’nı imzaladı.
Antlaşma, Fransa’ya düzenin ve güvenliğin sağlanması gerekçesiyle gerekli gördüğü noktaları askerî olarak işgal etme imkânı tanıyordu. Tunus’un uluslararası ilişkileri de Fransız onayına bağlanıyordu.
Buna karşılık Fransa, Bey’i ve hanedanını korumayı taahhüt ediyordu. Yönetici makamında kalıyor, fakat ülkenin bağımsız karar alanı ciddi biçimde daralıyordu. Fransız himayesinin temeli böyle atıldı.
17–18 Mayıs 1881: İzmir’de konsolosluğa sığınan paşa
Bardo Antlaşması’nın üzerinden henüz birkaç gün geçmişti. Bu kez gelişmelerin merkezi İzmir’di.
Aydın Valisi Mithat Paşa, Sultan Abdülaziz’in ölümüyle ilgili soruşturma kapsamında tutuklanmak isteniyordu. Fransız Konsolosluğu’na sığınması, meseleyi Osmanlı iç siyasetinin sınırlarından çıkararak doğrudan Paris’in önüne getirdi.
Fransa’nın korumayı sürdürmemesi ve Ahmed Cevdet Paşa’nın verdiği güvence üzerine Mithat Paşa Osmanlı makamlarına teslim oldu. Böylece Fransa, Tunus yüzünden ilişkilerinin gerildiği Osmanlı yönetiminin önemli bir talebini karşılamış oluyordu.
17–18 Mayıs yazışmaları: İki dosyanın birleştiği an
Bilal N. Şimşir’in Fransız Belgelerine Göre Mithat Paşa’nın Sonu adlı çalışmasında yayımladığı belgeler, siyasi bağlantıyı görünür kılıyor.
Fransa’nın İstanbul Büyükelçisi Tissot, Mithat Paşa’nın tesliminin Sultan’la ilişkileri yumuşatabileceğini düşünüyordu. Paris’in korumayı sürdürmeme kararı saatler içinde geldi. Tissot’nun 18 Mayıs raporuna göre Sultan, Fransız tutumundan memnun olmuş ve teşekkürlerini iletmişti.
Aynı rapor, Tunus meselesinden de söz ediyordu. Büyükelçi, Sultan’ın bu krizi iki ülke arasında “geçici bir bulut” olarak gördüğünün kendisine dolaylı biçimde bildirildiğini aktarıyordu. Saraya yakın, adı açıklanmayan bir kişi de uzlaşmaya açık mesajlar vermişti.
Bunlar, Fransız büyükelçisinin aktardığı bilgilerdi; Sultan’ın imzaladığı bir takas metni değildi. Şimşir, belgeleri Osmanlı tutumunun yumuşaması ve Fransız siyasetinin kolaylaşması şeklinde yorumlarken, Tunus’un bir paşa karşılığında takas edildiğinin kesin biçimde kanıtlanamadığını da belirtir.
19 Mayıs 1881: Teslim meselesi Londra’nın gündeminde
Olay İngiliz Avam Kamarası’na da taşındı. Mithat Paşa’nın kendi isteğiyle mi teslim olduğu, yoksa Fransız konsolosunca mı Osmanlı makamlarına verildiği soruldu.
İngiliz hükümetinin temsilcisi, bilgilerinin kesin olmadığını belirterek Paşa’nın konsolosluktan ayrılıp teslim olduğunu bildirdi. Ancak her durumda teslim edileceğini düşünmüş olabileceğini de ekledi. Bu açıklama, “kendi isteğiyle teslim” ifadesinin arkasındaki baskıyı anlamak bakımından önem taşıyor.
Haziran 1881–Mayıs 1884: Yargılama, hapis ve ölüm
Mithat Paşa, Haziran 1881’de Yıldız’da kurulan mahkemede yargılandı ve idama mahkûm edildi. II. Abdülhamid cezayı ömür boyu hapse çevirdi. Taif’e gönderilen eski sadrazam, Mayıs 1884’te hapiste boğularak öldürüldü.
Tarihler farklı, diplomatik süreç ortak
Bardo Antlaşması’nın Mithat Paşa’nın tesliminden önce imzalanması, iki olayın bağlantısız olduğunu göstermez. İşgalin başlamasıyla işgale yönelik diplomatik tepkinin yönetilmesi, aynı sürecin farklı aşamalarıdır.
Belgelerden hareketle yapılabilecek değerlendirme şudur: Fransa, Mithat Paşa meselesindeki tutumunu Osmanlı sarayıyla ilişkilerini düzeltmek için kullanmış; bu yakınlaşma Tunus krizinin diplomatik ortamını da etkilemiştir. Ancak Tunus’un kaybını yalnızca bu olaya bağlamak, Fransız yayılmacılığını ve dönemin uluslararası güç dengesini gözden kaçırır.
1881’in ortaya koyduğu soru bugün de önemini koruyor: Bir yönetimin iç siyasi öncelikleri, dış politikadaki pazarlıklarını ne ölçüde şekillendirir?
Tunus ile Mithat Paşa’nın hikâyesi, bu sorunun tarih içindeki en çarpıcı örneklerinden biridir.
Yazarın notu: Tarihçi değilim. Bu yazı, başvurduğum kaynaklar ve yaptığım araştırmalar ışığında tarihsel olaylara bir bakış açısı sunmayı amaçlıyor. Kesin ve tartışılmaz hükümler ortaya koyma iddiası taşımıyor; hata veya eksiklikler içerebilir. Kaynaklarla desteklenen düzeltmelere, farklı yorumlara ve yapıcı eleştirilere açığım.
Kadir Duran | Bruxelles Korner
Yorum Yazın