Belçika Kralı II. Léopold Gerçekte Kimdi?

Peki aynı kişi nasıl hem Belçika'nın mimari mirasını şekillendiren bir hükümdar hem de sömürge tarihinin en ağır eleştirilen isimlerinden biri olabilir?

Bir yanda Brüksel başta olmak üzere Belçika'nın birçok şehrine damgasını vuran büyük mimari projeler, parklar, anıtlar, caddeler ve savunma yapıları... Diğer yanda ise 1885 yılında kişisel mülkü haline gelen Kongo Bağımsız Devleti'nde kurulan acımasız ekonomik sistem...

https://youtube.com/shorts/4VQiLQLX1A4

Öncelikle önemli bir tarihi gerçeği hatırlatmak gerekir:

II. Léopold hayatı boyunca Kongo topraklarına hiç ayak basmamıştır.

Kongo'yu Brüksel'den; valiler, yöneticiler, imtiyazlı şirketler ve Force Publique adlı sömürge ordusu aracılığıyla yönetmiştir.

Temel hedefi, önce fildişi ardından da kauçuk ticaretinden mümkün olan en yüksek ekonomik geliri elde etmekti.

Bu amaçla son derece disiplinli bir yönetim sistemi kuruldu. Yerel halka yüksek üretim kotaları uygulanıyor, bu kotaların yerine getirilmesi yöneticiler tarafından sıkı biçimde denetleniyordu.

Ancak misyoner raporları, diplomatik belgeler ve uluslararası soruşturmalar, sahada uygulanan yöntemlerin çoğu zaman resmi kuralların çok ötesine geçtiğini göstermektedir.

Zorla çalıştırma, rehin alma, kırbaç cezaları, köylerin yakılması, infazlar ve özellikle el kesme olayları tarihsel belgelerle doğrulanmıştır.

Bu nedenle sistem, yalnızca sert bir yönetim modeli değil; ekonomik verimliliğin insan hayatının önüne geçtiği bir sömürü düzeni olarak değerlendirilmektedir.

Ancak burada önemli bir soru ortaya çıkmaktadır:

II. Léopold bugün kendisine atfedilen bütün suçlardan gerçekten sorumlu muydu?

Bugün onun adıyla birlikte birçok iddia dile getirilmektedir.

Bunların bir kısmı tarihsel belgelerle kanıtlanmıştır.

Bazıları ise yıllar içinde efsaneye dönüşmüş, sosyal medyada yayılmış veya tarihsel dayanağı olmadan tekrar edilmiştir.

Örneğin;

• Kongoluların elleri gerçekten kesildi mi?

• Bu kesilen eller oyuncak yapımında mı kullanıldı?

• Çikolata üretiminde kullanıldığı doğru mu?

• Belçika'nın ünlü el şeklindeki çikolataları bunun anısına mı üretildi?

• Gerçekten 20 milyon kişi öldürüldü mü?

İşte bu makalede bütün bu soruları tarihsel belgeler, akademik araştırmalar ve uluslararası tarihçilerin çalışmaları ışığında tek tek inceleyeceğiz.

Amacımız ne II. Léopold'u aklamak ne de tarihsel kanıtların ötesine geçerek mahkûm etmektir.

Amaç; kanıtlanmış tarihî gerçekleri, tartışmalı iddiaları ve asılsız efsaneleri birbirinden ayırarak okuyucuya mümkün olduğunca objektif ve dengeli bir değerlendirme sunmaktır.

Çünkü tarih, ne propaganda ile ne de efsanelerle yazılır.

Gerçekler, zaten yeterince ağırdır.

Bu nedenle şu soruya birlikte cevap arayacağız:

Belçika Kralı II. Léopold Gerçekte Kimdi?

II. Léopold (1835-1909), Belçika tarihinin en tartışmalı şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilir. Ardında bıraktığı miras iki farklı yön taşımaktadır. Bir yandan Belçika'yı modernleştiren ve ülkeye önemli mimari eserler kazandıran "İnşaatçı Kral" olarak anılırken, diğer yandan XIX. yüzyılın sonundaki en büyük insani felaketlerden birine yol açan sömürge sisteminin siyasi sorumlusu olarak görülmektedir.

II. Léopold'u doğru anlayabilmek için bu iki yönünü birbirinden ayırmak gerekir.

Belçika'nın İkinci Kralı

Tam adı Léopold Louis-Philippe Marie Victor de Saxe-Cobourg-Gotha olan II. Léopold, 9 Nisan 1835'te Brüksel'de doğdu.

Babası I. Léopold'un ölümünün ardından 17 Aralık 1865 tarihinde Belçika'nın ikinci kralı olarak tahta çıktı.

17 Aralık 1909'daki ölümüne kadar ülkeyi yönetti.

"İnşaatçı Kral"

Belçika açısından bakıldığında II. Léopold ülkenin çehresini önemli ölçüde değiştirdi.

Onun döneminde hayata geçirilen başlıca projeler arasında şunlar yer almaktadır:

• Brüksel'deki Cinquantenaire (Jubelpark) Parkı,

• Tervuren Bulvarı,

• Oostende Kraliyet Galerileri,

• Wellington Hipodromu,

• Laeken Kraliyet Sarayı arazisinin genişletilmesi ve bugün de ziyaret edilen ünlü Kraliyet Seraları,

• Brüksel, Anvers, Oostende ve diğer birçok şehirde gerçekleştirilen büyük şehircilik projeleri.

Ayrıca Belçika'nın tarafsız bir devlet olarak güçlü komşular arasında bulunduğu dönemde, Liège, Namur ve Anvers'te inşa ettirdiği savunma kaleleriyle ülkenin askerî güvenliğini de güçlendirdi.

Belçika'da kendisine "İnşaatçı Kral" unvanının verilmesinin nedeni de bu eserlerdir.

Kongo: Kişisel Mülkü

II. Léopold'un hükümdarlığının en tartışmalı yönü ise Kongo'dur.

Yaygın kanının aksine Kongo başlangıçta Belçika'nın bir sömürgesi değildi.

1884-1885 Berlin Konferansı'nın ardından II. Léopold, Kongo Bağımsız Devleti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağladı ve bu devleti kendi kişisel mülkü haline getirdi.

Dolayısıyla 1885 ile 1908 yılları arasında Kongo, Belçika Devleti tarafından değil, doğrudan II. Léopold tarafından yönetildi.

Sömürüye Dayalı Bir Sistem

Kurulan ekonomik sistem esas olarak şu kaynakların sömürülmesine dayanıyordu:

• kauçuk,

• fildişi,

• diğer doğal kaynaklar.

Ekonomik hedeflere ulaşabilmek amacıyla zorla çalıştırmaya dayalı bir düzen oluşturuldu.

Tarihî araştırmalar ve dönemin soruşturmaları bu sistemin şu uygulamalarla birlikte yürütüldüğünü ortaya koymaktadır:

• zorla çalıştırma,

• rehin alma,

• sistematik şiddet,

• infazlar,

• el kesmeleri başta olmak üzere uzuvların kesilmesi,

• köylerin yakılıp yıkılması,

• sömürü politikalarının ağırlaştırdığı kıtlıklar.

Bu olaylar özellikle şu kaynaklarla belgelenmiştir:

• Roger Casement'in 1904 tarihli raporu,

• Edmund Dene Morel'in yürüttüğü uluslararası kampanyalar,

• misyonerler Alice Seeley Harris ve John Harris'in çektiği fotoğraflar,

• 1904 yılında kurulan Uluslararası Soruşturma Komisyonu.

Kesilen Eller: Tarihî Bir Gerçek

Kongo'da insanların ellerinin kesildiği bugün tarihçiler tarafından kabul edilen tarihî bir gerçektir.

Bu uygulamanın başlıca amaçları şunlardı:

• halk üzerinde korku oluşturmak,

• kauçuk kotasını dolduramayan köyleri cezalandırmak,

• Force Publique askerlerinin kullandıkları mermilerin hesabını verebilmelerini sağlamak.

Buna karşılık, kesilen ellerin;

• oyuncak yapımında,

• çikolata üretiminde,

• ya da başka herhangi bir nesnenin üretiminde kullanıldığına dair güvenilir hiçbir tarihî kaynak bulunmamaktadır.

Bu tür iddiaların akademik tarih yazımında hiçbir dayanağı yoktur.

Kaç Kişi Hayatını Kaybetti?

Bu konu tarihçilerin en çok tartıştığı meselelerden biridir.

Araştırmacılar Kongo'da büyük bir demografik felaket yaşandığı konusunda hemfikirdir; ancak ölü sayısı konusunda kesin bir uzlaşı bulunmamaktadır.

Tahminler oldukça farklılık göstermektedir.

• Bazı araştırmacılar birkaç milyon kişinin hayatını kaybettiğini ileri sürmektedir.

• Adam Hochschild yaklaşık 10 milyon kişilik nüfus kaybını gündeme taşımıştır.

• Diğer tarihçiler ise döneme ait güvenilir nüfus sayımları bulunmadığı için kesin bir rakama ulaşmanın mümkün olmadığını savunmaktadır.

Bu nedenle;

• 20 milyon kurban iddiası tarihçiler arasında kabul gören bir görüş değildir.

• 10 milyon ise sıkça dile getirilen ancak kesin olarak kanıtlanmış olmayan bir tahmindir.

II. Léopold Yaşananlardan Haberdar mıydı?

Bugün tarihçilerin büyük çoğunluğu bu soruya "Evet" cevabını vermektedir.

1890'lı yıllardan itibaren;

• misyonerler,

• diplomatlar,

• gazeteciler,

• Belçikalı siyasetçiler,

• uluslararası soruşturma komisyonları

Kongo'da yaşanan şiddeti ayrıntılı biçimde rapor etmeye başlamıştı.

II. Léopold'un el kesilmesini doğrudan emrettiğini gösteren herhangi bir yazılı belge bugüne kadar bulunamamıştır.

Ancak tarihçiler, kurduğu, finanse ettiği ve uzun yıllar sürdürdüğü ekonomik sistemin bu şiddet ortamını mümkün kıldığı ve uzun süre devam etmesine göz yumduğu gerekçesiyle kendisini önemli ölçüde siyasi ve sistemsel sorumluluk taşıyan kişi olarak değerlendirmektedir.

Kongo'yu Neden Kaybetti?

Uluslararası kamuoyunda artan baskılar ve ortaya çıkan skandallar sonunda gizlenemez hâle geldi.

1908 yılında Belçika Parlamentosu, Kongo'nun yönetimini II. Léopold'dan aldı.

Böylece Kongo Bağımsız Devleti sona erdi ve Belçika Kongosu kuruldu.

Kongo, 30 Haziran 1960 tarihinde bağımsızlığını kazanana kadar Belçika Devleti tarafından yönetildi.

Tarihçiler Bugün II. Léopold'u Nasıl Değerlendiriyor?

II. Léopold'un mirası bugün hâlâ iki farklı bakış açısıyla değerlendirilmektedir.

Bazıları için o;

• Belçika'yı modernleştiren hükümdar,

• ülkeye önemli altyapı ve mimari eserler kazandıran kraldır.

Diğerleri için ise;

• sömürgeciliğin,

• ekonomik sömürünün,

• Kongo'da yaşanan ağır insan hakları ihlallerinin sembolüdür.

Günümüz tarihçilerinin büyük bölümü ise daha dengeli bir yaklaşım benimsemektedir: II. Léopold'un Belçika'nın gelişimine yaptığı katkılar kabul edilirken, Kongo'da kurduğu sömürü sisteminin yol açtığı ağır insan hakları ihlallerindeki belirleyici sorumluluğu da açıkça ortaya konmaktadır.

Özet

Tarihsel olarak kanıtlanmış gerçekler

• II. Léopold, Belçika'nın ikinci kralıdır (1865-1909).

• Hayatı boyunca Kongo'ya hiç gitmemiştir.

• 1885-1908 yılları arasında Kongo Bağımsız Devleti onun kişisel mülkü olmuştur.

• Zorla çalıştırma, rehin alma, katliamlar ve el kesmeleri tarihî belgelerle doğrulanmıştır.

• El kesmeleri tarihî bir gerçektir.

• 1908 yılında uluslararası baskılar sonucunda Belçika Devleti Kongo'nun yönetimini devralmıştır.

Tartışmalı konular

• Kurban sayısı kesin olarak bilinmemektedir. Güvenilir nüfus sayımlarının bulunmaması nedeniyle tahminler birkaç milyondan yaklaşık 10 milyona kadar değişmektedir.

Tarihî olarak doğrulanmamış iddialar

• Kesilen ellerin oyuncak yapımında kullanıldığı,

• Kesilen ellerin çikolata üretiminde kullanıldığı,

• Ünlü Antwerpse Handjes çikolatalarının Kongo'daki el kesmelerini temsil etmek amacıyla üretildiği.

Sonuç olarak II. Léopold, Belçika tarihinde son derece karmaşık bir figür olarak kalmaya devam etmektedir. Bir tarafta ülkesinin mimari ve kentsel gelişimine önemli katkılar sağlayan bir hükümdar, diğer tarafta ise Kongo'da kurduğu sömürü sistemi nedeniyle tarihî sorumluluğu günümüzde de tartışılan bir devlet adamıdır.

"Kongo'daki girişimimi, medeniyetin hizmetine ve Belçika'nın yararına olmak üzere başlattım."
— Belçika Kralı II. Léopold

Bu çeviri, Fransızca metnin tarihî ve resmî üslubunu en iyi şekilde yansıtmaktadır.

https://youtube.com/shorts/4VQiLQLX1A4