Türkmenistan: Avrupa Birliği İçin Stratejik Bir Enerji Ortağı

Türkmenistan: Avrupa Birliği İçin Stratejik Bir Enerji Ortağı

Source: Turkmenportal

Derya Soysal, expert on Central Asia

Orta Asya, özellikle Rusya-Ukrayna savaşıyla tetiklenen enerji krizinin ardından Avrupalıların giderek daha fazla dikkatini çekiyor. 2022’den bu yana, Avrupa ülkeleri enerji ortaklarını çeşitlendirmeye çalışıyor ve bu çerçevede Türkmenistan da dâhil olmak üzere Orta Asya ülkeleri önemli birer ortak olarak öne çıkıyor. Zengin gaz kaynaklarına sahip bu bölgedeki kilit aktörlerden biri Türkmenistan’dır. Dünyanın en güzel atları olarak kabul edilen Ahal Teke atlarına ev sahipliği yapan bu ülke, Avrupa’ya büyük miktarda gaz ihraç etme potansiyeline sahiptir. Bu nedenle, Avrupa Birliği (AB) ile Türkmenistan arasındaki ilişkiler, özellikle Avrupa Birliği’nin kalbi olan Brüksel’de giderek yoğunlaşıyor. AB, enerji sektöründeki iş birliğini güçlendirmek amacıyla Türkmenistanlı temsilciler ve büyükelçiyle sık sık bir araya geliyor.

Bu Orta Asya ülkesi, önümüzdeki yıllarda her yöne büyük miktarda gaz tedarik etme kapasitesine sahip. Dünyanın en büyük ikinci gaz sahası olarak kabul edilen Güney Yolöten (South Yolotan) gaz sahası, 21 trilyon metreküp rezerve sahiptir.

Türkmenistan’ın AB İçin Stratejik Rolü

İbrayeva ve diğerlerine (2018:152) göre, Türkmenistan, Avrupa’ya önemli miktarda gaz ihraç edebilecek tek Orta Asya kaynağıdır. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre, Orta Asya’nın gaz ihracatı 2009’da 143 milyar metreküpten 2035’e kadar 265 milyar metreküpe çıkacaktır (Gas Trade Flows in Europe, 2010; Teleuyev ve diğerleri, 2017).

Ülkeler ve Doğal Gaz Verileri (2021)

Ülke     Üretim (milyar metreküp)       Tüketim (milyar metreküp)     Net İhracat (milyar metreküp)       Kanıtlanmış Rezervler (milyar metreküp) (%)

Azerbaycan     14.8     8.2       6.6       1.3 (0.6)

Kazakistan      19.3     9.2       10.1     1.9 (0.9)

Türkmenistan  59.5     25.0     24.5     24.3 (11.7)

Özbekistan      57.0     49.1     7.9       1.6 (0.8)

Toplam            135.8   83.3     42.5     27.8 (13.4)

Kaynak: British Petroleum, 2012. Dünya Enerji İstatistikleri Raporu                                              

Avrupa Birliği İçin Stratejik Bir Enerji Ortağı Olarak Türkmenistan

Türkmenistan, çok sektörlü bir diplomasi stratejisi izlemekte ve Avrupa Birliği de bu stratejideki birçok ortaklardan biridir. Bu Orta Asya ülkesi, önümüzdeki yıllarda birçok farklı yönde önemli miktarda gaz tedarik etme potansiyeline sahiptir. 21 trilyon metreküp rezerve sahip Güney Yolöten gaz sahası, dünyanın en büyük ikinci gaz sahası olarak kabul edilmektedir.

Gaz ihracatından elde edilen gelir, Türkmenistan’ın ulusal bütçesinin önemli bir kısmını oluşturur. Bu nedenle Aşkabat yönetimi, Rusya’nın enerji politikalarına olan bağımlılığını azaltmaya çalışmaktadır. Bağımsızlığını kazandıktan sonra Türkmenistan önce İran’a, ardından Çin’e gaz ihraç etmeye başlamıştır. Hükümet, enerji ortaklıklarını çeşitlendirme çabalarını sürdürmektedir.

Türkmenistan’ın Avrupa Birliği nezdindeki büyükelçisi Sapar Palvanov, ülkesinin ticaret, bağlantı (connectivity) ve enerji dâhil olmak üzere AB ile artan iş birliği örneklerini NE Global’e sunmuştur. Bu yılki ikili iş birliği seviyesini vurgularken, Türkmenistan Dışişleri Bakanı Rashid Meredov’un Brüksel’e gerçekleştirdiği ziyarete ve AB liderleriyle gerçekleştirdiği görüşmelere dikkat çekmiştir. Bu ziyaret sırasında, Avrupa işletmelerinin ve çeşitli kurumların katılımıyla bir yuvarlak masa toplantısı gerçekleştirilmiş ve Nisan ayında enerji alanında bir çalışma grubu kurulmasına karar verilmiştir.

Yeşil Ekonomi ve İleri Teknoloji İş Birliği

Türkmenistan, enerji politikasını çeşitlendirmeye aktif olarak çalışmaktadır. Bu nedenle, Türkmenistan, Avrupa ile yeşil ekonomi konusunda daha yoğun bir iş birliği hedeflemektedir (Grandesso, F. 2024, 4 Haziran). Türkmenistan, hidrojen ve güneş enerjisi gibi yenilenebilir enerji projelerine yatırım yaparak yeşil enerjiye geçişe öncelik vermektedir.

AB-Türkmenistan Enerji İş Birliği

26 Mayıs 2008’de, dönemin Avrupa Enerji Komiseri Andris Piebalgs, Türkmenistan’da o dönemdeki Devlet Başkanı Gurbanguli Berdimuhamedov’un huzurunda bir Mutabakat Zaptı (MoU) imzaladı. Bu anlaşma, enerji sektöründe karşılıklı iş birliğini güçlendirmeyi amaçlamaktaydı.

Piebalgs bu anlaşmayla ilgili olarak şunları söyledi:

            “Türkmenistan, AB yatırımları için yeni petrol ve gaz sahalarının geliştirilmesi adına çekici bir destinasyon olabilir. Aynı zamanda AB, Türkmen enerji ürünleri için cazip bir tüketici pazarıdır. Bu anlaşma, yapıcı ve karşılıklı fayda sağlayan bir enerji ilişkisi için karşılıklı çıkarları net bir şekilde ortaya koymaktadır.”

Tarafsızlık Politikası ve Bölgesel İstikrar

Türkmenistan, kalıcı tarafsızlık statüsüne sahip bir ülkedir. Bu statü, bölgesel istikrarı teşvik etmede ve terörizm, uyuşturucu kaçakçılığı, aşırılık ve organize suçlarla mücadelede önemli bir rol oynamaktadır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 12 Aralık 1995’te Türkmenistan’ın kalıcı tarafsızlık statüsünü resmen tanımıştır. Bu statü, Türkmenistan’ın dış politikasının temel taşını oluşturarak, karmaşık uluslararası dinamiklerde bağımsız bir yol izlemesine olanak tanımıştır.

İklim Değişikliği ve Sürdürülebilir Kalkınma

Türkmenistan, küresel iklim gündeminin önemini kabul etmekte ve Avrupa Birliği ile çevresel ve iklimle ilgili girişimlerde iş birliği yapmaktadır. Örneğin, 2024-2028 yılları için AB tarafından finanse edilen “Siyasi Diyalog ve İklim Eylemi” girişimi, Türkmenistan’ın daha yeşil bir ekonomiye geçişine destek olmayı amaçlamaktadır. Türkmen hükümeti, karbon emisyonlarını 2010 seviyelerine kıyasla 2030 yılına kadar %20 oranında azaltma taahhüdünde bulunmuştur.

AB-Türkmenistan Geçici Ticaret Anlaşması, Ağustos 2010’dan bu yana yürürlüktedir ve gelecekte imzalanacak Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması (PCA) için bir temel teşkil etmektedir.

Sonuç

Temmuz 2019’da Avrupa Birliği, Türkmenistan’da tam teşekküllü bir AB delegasyonu kurarak, ikili ilişkilerde karşılıklı stratejik çıkarların altını çizmiştir. O tarihten bu yana, Türkmenistan’ı ziyaret eden iş ve resmi heyetlerin sayısında önemli bir artış olmuştur.

Sonuç olarak, Avrupa Birliği ile Türkmenistan arasındaki enerji ilişkileri son on yılda yoğunlaşmıştır. Rusya-Ukrayna savaşının ardından Türkmenistan, AB’ye gaz tedarik etme potansiyeliyle dikkat çeken önemli bir aktör haline gelmiştir. Bu bağlamda, Türkmenistan, Avrupa’nın enerji güvenliği stratejisinde kilit bir oyuncu olma potansiyeline sahiptir.

BIBLIOGRAPHY

Admin. (2024, September 16). The GIZ project “European Union (EU) for green Turkmenistan: Policy Dialogue and Climate Action 2024-2028” officially launched in Ashgabat. Retrieved from https://www.newscentralasia.net/2024/09/16/the-giz-project-european-union-eu-for-green-turkmenistan-policy-dialogue-and-climate-action-2024-2028-officially-launched-in-ashgabat/

Boonstra, J. (2010). „The EU-Turkmenistan energy relationship: difficulty or opportunity?‟. EDC2020 Policy Brief, (5).

British Petroleum. (2012), Statistical Review of World Energy. Available from: http://www.bp.com/statisticalreview.

Cacip, & Cacip. (2024, September 20). EU and Turkmenistan launch large-scale green development project for 2024-2028 - CACIP Central Asia Climate Information Portal. Retrieved from https://centralasiaclimateportal.org/eu-and-turkmenistan-launch-large-scale-green-development-project-for-2024-2028/

EEAS, 2023. EU-TURKMENISTAN RELATIONS. The European Union and Turkmenistan | EEAS

Gas Trade Flows in Europe. (2010), Available from: http://www.iea.org/ gtf/index.asp

EU’s cooperation facility strengthens Turkmenistan’s green economy, trade climate. (2024, October 22). Retrieved from https://en.trend.az/business/green-economy/3959748.html

EU trade relations with Central Asia. (2021, April 9). Retrieved from https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/central-asia_en

European Fund for Sustainable Development PLUS. (n.d.). Retrieved from https://international-partnerships.ec.europa.eu/funding-and-technical-assistance/funding-instruments/european-fund-sustainable-development-plus_en

Horák, S. (2023). Turkmenistan in Eurasian railway geopolitics. Central Asian Survey, 42(1), 171-190.

Grandesso, F. (2024, June 4). Interview: EU and Turkmenistan are getting closer. Retrieved from https://www.neglobal.eu/interview-eu-and-turkmenistan-are-getting-closer/

Ibrayeva, A., Sannikov, D. V., Kadyrov, M. A., Zapevalov, V. N., Hasanov, E. L., & Zuev, V. N. (2018). Importance of the Caspian countries for the European Union energy security. International Journal of Energy Economics and Policy, 8(3), 150-159.

(2024, November 14). Multimedia Centre - European Parliament. 7th EU-Turkmenistan Inter- parliamentary Meeting - Multimedia Centre. Retrieved from http://multimedia.europarl.europa.eu/en/photoset/7th-eu-turkmenistan-inter-parliamentary-meeting_EP-174884A

Nakhmedov, M. (2024, October 22). En.trend.az. EU's cooperation facility strengthens Turkmenistan’s green economy, trade climate. Retrieved November 18, 2024, from EU’s cooperation facility strengthens Turkmenistan’s green economy, trade climate. (2024, October 22). Retrieved from https://en.trend.az/business/green-economy/3959748.html

Successive Inter-Parliamentary Meeting between Turkmenistan and the EU was held in Brussels. (2024, November 20). Retrieved from https://turkmenistan.gov.tm/en/post/89530/successive-inter-parliamentary-meeting-between-turkmenistan-and-eu-was-held-brussels

Teleuyev, G.B., Akulich, O.V., Kadyrov, M.A., Ponomarev, A.A., Hasanov, E.L. (2017), Problems of legal regulation for use and development of renewable energy sources in the republic of kazakhstan.

Texts adopted - Interim Agreement with Turkmenistan * - Wednesday, 22 April 2009. (n.d.). Retrieved from https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-6-2009-0253_EN.html?redirect

The European Union and Turkmenistan. (n.d.). Retrieved from https://www.eeas.europa.eu/turkmenistan/european-union-and-turkmenistan_en?s=231

Vasánczki, L. Z. (2011). Gas exports in Turkmenistan.

(2008, May 26). European Commission. The EU and Turkmenistan strengthen their energy relations with a Memorandum of Understanding. Retrieved from https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_08_799

Turkmenistan. (n.d.). Retrieved from https://international-partnerships.ec.europa.eu/countries/turkmenistan_en

Turkmenportal. (2024, October 24). Turkmenistan and the EU held the seventh inter-parliamentary meeting in Brussels | Politics. Retrieved from https://turkmenportal.com/en/blog/84773/turkmenistan-and-the-eu-held-the-seventh-interparliamentary-meeting-in-brussels